Leita frttum mbl.is
Embla

Bloggfrslur mnaarins, nvember 2008

a borgar sig a slkkva!

grnpera umru um umhverfisml eru margar lfseigar sgusagnir (mtur) kreiki. Ein eirra er s, a a borgi sig engan veginn a slkkva ljsin a maur bregi sr fr klukkutma ea svo, vegna ess a a urfi svo miki rafmagn til a kveikja au aftur og vegna ess a ending ljsanna minnki svo miki ef oft er kveikt eim. Srstaklega er etta sagt eiga vi um sparperur af msu tagi.

etta er sem sagt sgusgn, sem stenst ekki nnari skoun. a er hins vegar eflaust rtt a a borgar sig ekki a slkkva ljs sem arf hvort sem er a kveikja aftur eftir nokkrar sekndur ea kannski nokkrar mntur. Spurningin er bara hversu langur tmi megi latil a a borgi sig ekki a slkkva mean. g og samstarfsflk mitt er oft spurt um etta, og fyrra lgumst vi dlitla rannskn. Rddum m.a. vi aila sem selur ljsabna skla og strri byggingar. Hann taldi a ef herbergi vri yfirgefi lengri tma en 15 mntur, borgai sig lklega a slkkva. Og ef tminn vri lengri en 30-60 mntur, vri etta alveg ruggt. En svona treikningum arf auvita a taka tillit til tegund pera, tegund startara ljsum, orkuvers o.s.frv.

a er erfitt a kvea niur sgusagnir. r komast nefnilega kreik n ess a fyrir eim urfi a vera nein rk. Hins vegarir ekkert a reyna a kvea r niur n ess a vera me rkin alveg hreinu. etta er sem sagt ekki alveg jafn leikur, ef svo m segja. Sgusagnir eru lka oft vinslli enleirttingar.

Robin Green, eigandi vefsunnar Green-Energy-Efficient-Homes.com,nlgast sgusgnina um ljsin sem ekki borgar sig a slkkva me bsna skrum og skemmtilegum htti. Rksemdafrslu hans um etta m lesa slinni http://www.green-energy-efficient-homes.com/turn-off-lights.html. ar tekur hann m.a. fyrir stahfingu a pera eyi jafnmikilli orku eirri sekndu sem kveikt er henni og venjulegum 5 mntum sem hn logar. lauslegri ingu og endursgn er rksemdafrsla Robins nokkurn veginn essi:

Hugsum okkur 100 watta (W) peru. Hn tekur nttrurlega 100 W stugt mean kveikt er henni. a eru 0,45 amper (A) mia vi 220 volta (V) spennu. Hugsum okkur a peran klri 5 mntna skammt af rafmagni 1 sek. egar kveikt er henni. Hn yrfti me rum orum 100 W sinnum 5 mntur sinnum 60 sekndur, .e.a.s. 5x60x100 = 30.000 W essa tilteknu sekndu. etta eru 5x60x0,45 = 135 A. ar sem ryggi hsum eru yfirleitt ekki strri en 10 A, ir etta a au myndu sl t hvert sinn sem kveikt vri essari peru! a stenst sem sagt engan veginn a peran eyi svona miklu rafmagni fyrstu seknduna.

Hva varar endingu ljsanna, er augljst aperur sem alltaf er veri a kveikja og slkkva endast a mealtali skemur en arar perur. Hins vegar bendir Robin , a s fjrhagslegi sparnaur sem felst lengri endingartma sem nst me v a slkkva sem sjaldnast, s aeins brot af eim sparnai sem felst minni orkunotkun ar sem ljs loga aldrei a rfu.

Fyrir sem hafa gaman af a leika sr me tlur m nefna, a venjulegu slensku heimili ttbli kostar hvert watt af ljsarafmagni sem er notkun allt ri eitthva um 100 kr me fastagjaldi, dreifingu, virisaukaskatti og llu saman. annig er a alla vega heima hj mr. a kostar me rum orum, trlegt en satt, um 10.000 krnur a lta 100 W peru loga dag og ntt allt ri. En er g reyndar binn a smyrja fastagjaldinu jafnt allar klwattstundirnar. reynd lkkar gjaldi fyrir hverja klwattstund eftir v sem notkunin eykst.

Hva sem ru lur er hgt a spara nokkra peninga me v a slkkva ljs sem ekki eru notkun. Og svo eru lka til einfaldar leiir til a lkka rafmagnsreikninginn enn meira, lklega um svo sem 10% til vibtar. Kannski skrifa g eitthva um a seinna.


hverju byggir essi munur?

Um taxta veit g varla baun.
Veit eitt sem gamall hippi:
Avarla arf maur refld laun,
a maur s me typpi.


mbl.is Kynbundinn launamunur 19,5%
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Nskpun er vanmetin!

egar gi af nskpun er tlaur falla menn gjarnan svokallaa DCF-gildru. eru tekjur af nskpunarhugmyndinni bornar saman vi breyttar tekjur af eirri starfsemi sem fyrir er. Reyndin er hins vegar s, a ef menn ahafast ekkert, minnka tekjurnar en haldast ekki breyttar. DCF-gildrunni er gjarnan lst me eftirfarandi mynd:

DCF-gildran

myndinni tknar A tla sjstreymi vegna nskpunarinnar, B tknar tla sjstreymi sem hlst af v a gera ekkert, en C tknar lklegra sjstreymi sem hlst af essu sama agerarleysi. Hefbundnar aferir til a tla nvirt sjstreymi (Discounted Cash Flow (DCF))ea nviri (Net Present Value (NPV)) byggjast venjulega samanburi milli A og B, en ttuess sta a lta samanburinn milli A og C.

gi af nskpuner me rum orum almennt vanmetinn hefbundnum viskiptalknum, einfaldlega vegna ess a yfirleitt tapa menn v a gera ekki neitt!

(essi samantekt er boi Harvard Business Review og Hans Nilsson).


Vsa morgunsri

Dru gjaldi geld g flest,
sem gfan fylgir ekki me .
En keypis er brosi best,
sem bankinn tekur ekki ve .


t a hlaupa - fyrir heilsuna

Hljp rma 25 km morgun. a var bara notalegt, enda veri miklu betra en veurspin. Annars hef g slegi dlti slku vi hlaupunum tvr sustu vikur. tlunin var a hlaupa alltaf risvar viku, samtals a.m.k. 40 km. Hlt v fallalaust 6 vikur, en upp skasti hefur annrki rum svium fengi a n yfirhndinni.

Mr lur betur ef g hleyp reglulega. a getur svo sem vel veri a a s bara myndun, en a skiptir bara engu mli. Lan manns er hvort sem er myndun a tluveru leyti. Ef manni finnst manni la vel, lur manni vel. Ea eins og gmul norsk kona orai a einu sinni: "Det er ikke hvordan man har det, men hvordan man tar det"! Smile


„Fairtrade“ bananar

Oktnv08 012web

essi fallega mynd af mr var tekin dag egar g kom heim r Samkaupum Borgarnesime matvrur fyrir helgina. Samkaupumfst jafnan tluvert af lfrnt vottuum vrum. ar meal hafa oft fengist lfrnt vottair bananar fr Dminkanska lveldinu. En dag var bi a bta um betur. N fengust nefnilega lfrnt vottair bananar fr Ekvador, sem voru rttltismerktir okkabt. Rttltismerking er a sem kallast Fairtrade certification ensku. g hef stundum kalla etta sigisvottun, en tala nori oftar um rttltismerkingu essu sambandi.

Algengasta rttltismerki (Fairtrade merki) sem nota er heiminum dag er svonefnt Max Havelaar merki. a er einmitt merki sem sst ekvadorsku bannunum myndinni. etta er h og reianlegt merki sem vottar sirn viskipti me matvrur og fleiri vrur fr runarlndunum. Merki tryggir m.a. a eir sem unnu vi framleislu vrunnar hafi noti lgmarksrttinda hva varar laun og abna oga barnarlkunhafiekki veri stundu vi framleisluna.ar a auki felur merki sr stafestingu v a inni veri vrunnar s dlti aukagjald, sem framleiandanum er skylt averja flagsleg verkefni vikomandi landi, t.d. til sklabyggingar. Samt er ver essarar vru ekkert endilega miklu hrra en ver annarrar vru til smu nota, ar sem ekkert hefur veri skeytt um flk og flagsleg rttindi. stan er s, a rttltismerktu vrurnar fara ajafnai gegnum mun frri millilii en hinar vrurnar. Samtkin Fairtrade Labelling Organisations International (FLO), sem halda utan um etta kerfi heimsvsu, hafa nefnilega milligngu um beina samninga vi framleiendur. Um lei f au yfirsn yfir alla vrukejuna og geta fylgst me a hvergi s svindla skilmlunum semfylgja essari vottun.

Til skamms tma hafa rttltismerktar vrur veri fremur sjaldsar slandi, en smtt og smtt virist rvali vera a aukast. annig er ori tiltlulega auvelt a finna essar vrur heilsubum, einkum kaffi, te ogskkulai. Eitthva er lka til af rttltismerktum fatnai. Alla vega hef g rekist rttltismerkta boli fataskpum dtra minna. Til skamms tma var lka starfrkt srstk verslun me rttltismerkt kli miborg Reykjavkur, en v miur hefur mr skilist a hn s n htt starfsemi.

Me v a kaupa rttltismerktar vrur leggur maur sitt af mrkum til runarastoar. Maur getur lka treyst v a s asto komist til skila og ntist ar sem hn a ntast.Me v a kaupa essa tilteknu banana lagi g sem sagt rlti af mrkum til a bta kjr bnda og balis einhvers staar Ekvador.Og lklega kostai a mig lti sem ekkert. g tlai j a kaupa banana hvort sem var!

Kaup rttltismerktum vrum sta annars varnings me alls ekkta sgu sigislegu tilliti, er ekki bara eitthva sem einstaklingar geta gert, heldur felst essu kjri tkifri fyrir fyrirtki og stofnanir til a styja vi runarstarfi og bta eigin mynd um lei. annig finnst mr alveg sjlfsagt a hr eftir veri eingnu veitt rttltismerkt te og rttltismerkt kaffi kaffistofum Alingis. Ekki veitir vst af a bta myndina og leggja eitthva til runarmla. Sama tti nttrulega a gilda um ll runeyti. Nst mtti svo taka mli upp opinberum stofnunum, bi vettvangi rkis og sveitarflaga.

333122258Fairtrade%20by%20KBHTalandi um sveitarflg: Um sustu mnaarmtafhenti fulltri Max Havelaar Danmrku aalborgarstjra Kaupmannahafnar, Ritt Bjerregaard,formlega stafestingu a borgin hefi uppfyllt au skilyri sem urfti til a vera fyrsti rttltisbrinn Danmrku. etta felur m.a. sr a rhsi borgarinnar verur eingngu boi upp rttltismerkt (Fairtrade votta) te og kaffi. N egar eru um 10% af llu kaffi sem borgin kaupir rttltismerkt, en essi 10% samsvara um 8 tonnum ri. Hgt er a lesa meira um etta allt saman Orum dagsins heimasu Staardagskrr 21 slandi 18. nvember sl.

nefnt sveitarflag slandi hefur lst yfir kvenum vilja til a feta smu lei og Kaupmannahafnarborg, og vera ar me fyrsti vottai rttltisbrinn slandi. En eins og staan er dag er etta v miur ekki framkvmanlegt, v a til ess arf a vera bi a setja ft stofnun ea samtk sem sinnir essu kerfi slandi. Mli hefur veri rtt vi Max Havelaar skrifstofurnar Bretlandi og Noregi. r gtu sjlfu sr sinnt slandi hva etta varar, en a yri augljslega mun drara og hentugra allan htt en ef slenskur aili gti sinnt verkinu. ettaarf a fela sr eftirlit og vottun vrum og bjum, auk skrsluhalds og samskipta vi hfustvar FLO. Auvita kostar peninga a koma essu ft, en um lei myndi opnast mun greiari lei en n til a koma essum vrum til slands, kynna r og gera agengilegar fyrir slenska neytendur, fyrirtki og stofnanir, annig a essir ailar geti ntt essa einfldu og flugu afer runarstarfi af fullum krafti.

Til a skra etta slenska vandaml aeins nnar, eru msar rttltismerktar vrur fluttar til landsins strum sekkjum og san pakka smrri neytendaumbir hrlendis. Max Havelaar merki er sekkjunum sem varan kemur , en ar sem enginn aili hrlendis sr um framhaldi, geta sluailarnir hr ekki fengi merki nju umbirnar, jafnvel a llum skilyrum rttltismerkingarinnar hafi raun veri fullngt. Reyndar hef g heyrt a Te&kaffi hafi fengi erlenda stofu til a votta einhverja kaffitegund hj sr, en allar arar rttltismerktar vrur sem fst hr hafa fengi merki ur en r voru fluttar inn.

Eins og sst fallegu myndinni efst essari frslu vildi svo skemmtilega til a g var einmitt me Max Havelaar merki jakkaboungnum egar g keypti umrdda banana. etta merki var mr gefi september egar g hitti flk fr norska smbnum Sauda, sem var einmittfyrst norskra sveitarflaga til a f vottun sem rttltisbr. agerist gst 2006, en san hefur ori mikil vakning essu svii Noregi og nokkur sveitarflg bst ennan hp.

eir sem hafa n a lesa alla lei hinga og tt sem eir yru einhvers vsari, mega gjarnan skrifa hugleiingar snar athugasemdir hr fyrir nean. Smuleiis er mr afar ljft a svara hvers kyns spurningum um rttltismerkingar.


Ekki kjsa flti

Kosningar hljta a vera nsta ri, hvort sem mnnum lkar betur ea verr. Hins vegar tel g r a kjsa flti, v a allar kosningar, srstaklega essar kosningar, urfa nokkurn adraganda og vandaan undirbning.

Hvers vegna urfa srstaklega essar kosningar nokkurn adraganda og vandaan undirbning? J, vi stndum nefnilega rskuldi nrra tma. Framundan hltur a vera tluver uppstokkun og endurnjun, bi hva varar stjrnmlaflokkana sjlfa og flki sem gefur kost sr. Vi urfum a leyfa essari uppstokkun a eiga sr sta fyrir kosningar, a svo miklu leyti sem frt er, v a annars eigum vi httu a festa nverandi flokkaskipan og a vissu marki einnig nverandi einstaklinga sessi. ar me sitjum vi af okkur a tkifri sem n bst til nskpunar.

Erfitt er a fullyra hversu langan tma essi uppstokkun tekur. En egar allt er liti hygg g a vori 2009 s gur tmi til kosninga. Vi hfum alla vega nokkra mnui til stefnu. Svo er vori lka s tmiegar sprotar spra og ntt fist af gmlu.


mbl.is Undirba vantrauststillgu
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Jlaktturinn

Fl me kreppuflkahttinn
fetum slina.
Og sjum jafnvel jlakttinn
ta jina.

Var a koma af strskemmtilegu hagyringakvldi Breifiringab. ar geri g merkilega uppgtvun: Hagyringar eru ekki endilega mialdra ea gamlir karlar, heldur allt eins ungar konur. Ferskeytlan er sprelllifandi!


Utaningsstjrn?

Kannski vri r a fela utaningsstjrn a fara me stjrn landsins fram a nstu alingiskosningum, .e. t.d. fram vori. Vissulega hefur s lausn marga galla, og gti af sumum talist fela sr einhvers konar uppgjf. En kostirnir eru lka margir.

g held a staan jflaginu s alvarlegri en ramenn gera sr grein fyrir. ar g ekki vi hina efnahagslegu stu, heldur miklu frekar samflagslegu. a verur greinilegra me hverjum laugardegi sem lur, a flki landinu treystir ekki nverandi valdhfum til a stra jarsktunni gegnum brimskafla nstu vikna og mnaa. Hversu gtlega sem einstkum stjrnmlamnnum finnst eir hafa stai sig, og hversu rtt sem eir kunna a hafa fyrir sr hva a varar, geta eir naumast hunsa ennan augljsa vilja og reynt a afgreia hann sem skrlslti. v fyrr sem einstakir stjrnmlamenn vera lsir etta stand, eim mun lklegra er a eim veri treyst til framhaldandi starfa egar jin kveur upp dm sinn. Um lei styttist lka s tmi sem a mun taka a jappa jinni saman um au verkefni sem framundan eru. A breyttu mun klofningur og eining n ur ekktum hum, me ur ekktum aukaverkunum.

Adragandinn a skipan utaningsstjrnar er vntanlega s, a forstisrherra bijist lausnar fyrir sig og runeyti sitt. a ir alla jafna a anna hvort er myndu n rkisstjrn ea ing rofi og efnt til nrra kosninga. yki ekki frt a mynda nja ingrislega rkisstjrn getur forsetinn skipa utaningsstjrn. etta hefur gerst einu sinni slandssgunni,.e.a.s. desember1942 egar Sveinn Bjrnsson, verandi rkisstjri, skipai utaningsstjrn undir forsti Dr. Bjrns rarsonar, lgmanns. etta var neyarrri, ar sem ekki hafi tekist a mynda starfhfa stjrn a loknum alingiskosningum fyrr um hausti. Utaningsstjrnin sat tp tv r, ea ar til Nskpunarstjrnin undir forystu lafs Thors tk vi vldum oktber 1944.

bk Guna Th. Jhannessonar, Vlundarhs valdsins, kemur fram a Kristjn Eldjrn, verandi forseti slands, hafi veri kominn fremsta hlunn me a mynda utaningsstjrn eftir a stjrn lafs Jhannessonarfr fr vldum 1979. Hugmyndin var svo langt komin, a bi var a leggja fyrstu drg a rherralista. tlunin var a Jhannes Nordal selabankastjri yri forstisrherra, en meal annarra hugsanlegra rherra voru smundur Stefnsson og Jn Sigursson, sem bir hafa reyndar komi vi sgu umrum sustu daga, tpum 30 rum sar. r essu var ekki, ar sem sustu stundu tkst Aluflokknum a mynda minnihlutastjrn undir forsti Benedikts Grndals, enda hafi Sjlfstisflokkurinn samykkt a verja slka stjrn falli.

Hugmyndin um utaningsstjrn hefur ekki veri berandi fjlmilum sustu daga, en nokkur umra hefur fari fram um mli netheimum. Utaningsstjrn er auvita alls engin tfralausn. Hn er vert mti algjrt neyarrri. En kannski rkir einmitt ess konar ney nna, a essi lausn s s sksta. arna gtu seti srfringar me okkalega hreint bor, sem sagt flk sem almenningur og erlendir samstarfsailar gtu treyst. Um lei fengist friur; friur til a stjrna, friur til a huga a innra starfi stjrnmlaflokkanna og undirba kosningar og friur fyrir flk flest til a sinna eim mlum sem v standa nst. egar friurinn hefur rkt ngu lengi yri svo kosi til Alingis - og eftir a tki trlega vi tluvert breytt landslag, bi hva varar stjrnmlaflokka og einstaklinga forystuhlutverkum. Kannski myndi sagan fr 1944 endurtaka sig, .e.a.s. a egar utaningsstjrnin hefi loki hlutverki snu, tki Nskpunarstjrn vi. Nskpunar er rf, a hn urfi ekkia byggjast fulltrum smu flokka og mynduu samnefnda stjrn rdaga lveldisins!

Til a fyrirbyggja misskilning tel g rtt a taka a fram, svona rtt lokin, a hva sem llu tali um utaningsstjrnir lur, ttilafur Ragnarlklega ekkia grpa hugmynd Kristjns Eldjrns lofti a setja selabankastjra stl forstisrherra. Wink


Viskflaska og sportbll

Var a ekki Jn Danelsson sem sagi eitthva lei, a ef maur gfi unglingum viskflsku og sportbl, og lti eim san mli eftir, vri ekki von a vel fri? Hvort er a sem miur fer foreldralausum partum foreldrunum ea unglingunum a kenna? Voru ekki stjrnvld og eftirlitsstofnanir hlutverki foreldranna, en bankar og trsarvkingar hlutverki unglinganna? Veldur hver heldur!


mbl.is byrgin liggur hj bnkunum
Tilkynna um vieigandi tengingu vi frtt

Nsta sa

Höfundur

Stefán Gíslason
Stefán Gíslason
Umhverfisstjórnunar-fræðingur í Borgarnesi
Jn 2017
S M M F F L
        1 2 3
4 5 6 7 8 9 10
11 12 13 14 15 16 17
18 19 20 21 22 23 24
25 26 27 28 29 30  

Innskrning

Ath. Vinsamlegast kveiki Javascript til a hefja innskrningu.

Hafu samband