Leita Ý frÚttum mbl.is

BloggfŠrslur mßna­arins, desember 2008

┴hrif haframj÷ls ß loftslagi­

save our climateLoftslagsmerkingar e­a kolefnismerkingar v÷ru hafa veri­ t÷luvertátil umrŠ­u Ý nßgrannal÷ndunum upp ß sÝ­kasti­, ■ˇ a­ lÝti­ hafi fari­ fyrir ■vÝ spjalli hÚrlendis. ═ ■essum pistli ver­ur ger­ stutt grein fyrir einu framtaki Ý ■essa veru, sem lÝklega er eitt ■eirra fyrstu sinnar tegundar Ý heiminum.

Ůann 1. desember sl. birti Umhverfisstjˇrnunarrß­ SvÝ■jˇ­ar (Milj÷styrningsrňdet) fyrstu loftslagsskj÷lin (klimatdeklarationer) sem fylgja munu vi­komandi v÷ru til neytenda. Me­ ■essu var rß­i­ a­ breg­ast vi­ ˇskum umhverfisrß­herra SvÝ■jˇ­ar um loftslagsmerkingar. Loftlagsskj÷lin byggja ß al■jˇ­legum sta­li (ISO 14025), ■ekktum vÝsindalegum a­fer­umáog t÷lulegum upplřsingum um vistferil vi­komandi v÷ru, allt frß v÷ggu til grafar, e­a frß haga til maga ■egar um matv÷ru er a­ rŠ­a.

HŠgt er a­ nřta loftslagsskj÷lin me­ řmsu mˇti. Ůau geta t.d.ánřst sem bakgrunnur loftslagsmerkingar, auk ■ess sem ■au au­velda mi­lun upplřsinga milli a­ila, hvort sem um er a­ rŠ­a upplřsingar frß einu fyrirtŠki til annars („B2B“) e­a frß fyrirtŠki til neytenda („B2C“). Skj÷lin nřtast sÝ­an neytendum til ßtta sig ß ßhrifum vi­komandi v÷ru ß loftslagi­. ═ raun mß lÝkja ■essum skj÷lum vi­ venjulegar innihaldslřsingar, eins og skylt er a­ hafa ß matv÷rum o.fl. Skj÷lin fela Ý sÚr Ýtarlegri upplřsingar en hŠgt er a­ koma ß framfŠri me­ einf÷ldu merki, og henta ■vÝ vel fyrir ■ß sem virkilega vilja setja sig inn Ý mßli­.

LÝta mß ß loftslagsskjal v÷ru sem nokkurs konar ˙tdrßtt ˙r umhverfisskjali v÷ru (e: Environmental Product Declaration (EPD)), en ■ar er reyndar einnig um a­ rŠ­a fyrirbŠri sem er fremur lÝtt ■ekkt hÚrlendis. Loftslagsskjali­ gefur heildstŠ­a mynd af ßhrifum v÷runnar og au­veldar ■annig samanbur­ ß v÷rum Ý sama v÷ruflokki. Um lei­ er vŠntanlegum kaupendum gert au­veldara fyrir a­ velja ■ann valkost sem spillir loftslaginu minnst.

LantmńnnenMatv÷ruframlei­andinn Lantmńnnen Ý SvÝ■jˇ­ var­ fyrstur til a­ birta loftslagsskj÷l me­ a­sto­ Umhverfisstjˇrnunarrß­sins. Reyndar hˇfst ■etta starf ■ar ß bŠ ß li­nu sumri ■egar Ý fyrsta sinn var bo­i­ upp ß loftslagsmerktan kj˙kling. Liti­ er ß loftslagsskj÷lin sem nŠsta skref Ý ■rˇuninni. Ůa­ er sÝ­an Umhverfisstjˇrnunarrß­i­ sem vottar a­ upplřsingarnar ß skj÷lunum sÚu rÚttar mi­a­ vi­ bestu fßanlegu upplřsingar.

Havregryn LantmńnnenHÚr a­ ne­an gefur a­ lÝta loftslagsskjal fyrir 1 kg af haframj÷li frß Lantmńnnen. ┴ skjalinu koma m.a. fram almennar upplřsingar um v÷runa og um framlei­andann, svo og upplřsingar um til hva­a ■ßtta skjali­ nŠr, en Ý ■essu tilviki er ■ar um a­ rŠ­a sjßlfa rŠktunina, vinnsluna, framlei­slu umb˙­a - og geymslu v÷runnar Ý verslun, allt ■ar til neytandinn tekur hana ˙r hillunni. Flutningar eru einnig teknir me­ Ý reikninginn. ┴ skjalinu kemur fram a­ ß ■essum ferli hafi losun grˇ­urh˙salofttegunda vegna haframj÷lspakkans veri­ sem svarar 0,87 kg af koltvÝsřringi. Ůar af voru 0,74 kg vegna rŠktunar hafranna, en skipting milli einstakra „Šviskei­a“ v÷runnar er sřnd ß stˇlpariti ß skjalinu.

╔g geri rß­ fyrir a­ Ýslenskir neytendur i­i Ý skinninu eftir a­ fß upplřsingar af ■essu tagi um v÷runa sem ■eir kaupa. S÷mulei­is břst Úg vi­ a­ Ýslensk stjˇrnv÷ld sÚu ■egar b˙in a­ Ýhuga e­a komast a­ ni­urst÷­u um hvernig gera megi slÝka upplřsingagj÷f m÷gulega.

Klimatdeklaration

Ůessi pistill er a­ langmestu leyti bygg­ur ß upplřsingum ß heimasÝ­u Umhverfisstjˇrnunarrß­s SvÝ■jˇ­ar, svo og ß vefsÝ­unni http://www.klimatdeklaration.se. Einnig er frˇ­legt a­ lesa umfj÷llun ß heimasÝ­u TŠknirß­s Noregs 18. j˙nÝ sl.


Litlar dÝoxÝnverksmi­jur

Dibenzo-para-dioxÝn (sjß heimasÝ­u UST)Opin brennsla ß bl÷ndu­um ˙rgangi af řmsu tagi getur orsaka­ tilt÷lulega mikla losun dÝoxÝns. Einhvern tÝmann heyr­i Úg ■vÝ fleygt a­ ef rusli frß venjulegu heimili vŠri brennt Ý opinni tunnu ß baklˇ­inni, eins og tÝ­ka­ist lengi vel, ■ß losna­i vi­ ■a­ ßlÝka miki­ dÝoxÝn ogáfrß fullkominni sorpbrennslust÷­ fyrir 60.000 manna bygg­! Sel ■etta ekki dřrara en Úg keypti, en ■etta er alla vega vert umhugsunar.

Til a­ dÝoxÝn myndist vi­ bruna ■urfa nokkur atri­i a­ fara saman, en svo ˇheppilega vill til a­ ■au fara einmitt gjarnan saman ■ar sem rusli er brennt vi­ opin eld. Hitastigi­ ■arf sem sagt a­ vera ß bilinu 200-800░C, einhverjar klˇrsameindir ■urfa a­ vera til sta­ar (jafnvel bara ˙r matarsalti), eldsmaturinn ■arf a­ innihalda lÝfrŠn efni, einkum aromatÝsk, og svo ■arf nßtt˙rulega s˙refni.

DÝoxÝn er ■rßvirkt efni, sem brotnar seint ni­ur Ý nßtt˙runni. Ůa­ er auk heldur afar eitra­ og hefur ■vÝ ska­leg ßhrif ß menn og a­rar lÝfverur, jafnvel ■ˇtt styrkur ■ess sÚ mj÷g lßgur. ═ versta falli duga t.d. um 0,001 mg til a­ drepa lÝtil nagdřr. Ska­leg ßhrif ß menn eru margvÝsleg, og nŠgir ■ar a­ nefna krabbamein og getuleysi. Nokkur dŠmi eru um a­ dÝoxÝn hafi borist inn Ý fŠ­uke­juna. Ůessa dagana er einmitt miki­ tala­ um dÝoxÝnmengun Ý Ýrsku svÝnakj÷ti - og jafnvel nautakj÷ti, en einhvern veginn haf­i fˇ­ur dřranna mengast af efninu.

HÚr hef Úg tala­ um dÝoxÝn Ý eint÷lu, en Ý raun er ■etta heill hˇpur efna. HŠgt er frŠ­ast miklu meira um dÝoxÝn og f˙ran (sem eru skyld efni) ß heimasÝ­u Umhverfisstofnunar.


mbl.is ËŠskilegur bruni ß vÝ­avangi
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

1000 km veisla

Skˇr 003e═ kv÷ld nß­u g÷mlu Laugavegshlaupskˇrnir mÝnir 1.000 km markinu. ═ tilefni af ■vÝ Štla Úg a­ vaka fram eftir og b˙a til fyrirlestur fyrir morgundaginn.
Smile

Kerti er ekki bara kerti!

JˇlakertiN˙ fer Ý h÷nd mikil kertatÝ­. En ef manni er annt um komandi kynslˇ­ir er ekki alveg sama hvernig kerti ma­ur kaupir. Uppruni kertanna er nefnilega Šri­ misjafn.

Almennt tala­ er um tvo valkosti a­ rŠ­a var­andi hrßefni til kertaframlei­slu, annars vegar hrßolÝuafur­ir og hins vegar afur­ir ˙r (nřlegri) dřra- og pl÷ntufitu. LÝklega er parafÝn langalgengasta hrßefni­. Ůa­ telst alls ekki umhverfisvŠnt, enda Ý sama flokki og a­rar olÝuafur­ir, me­ tilheyrandi losun grˇ­urh˙salofttegunda, ey­ingu ˇendurnřjanlegra au­linda o.s.frv. Kerti ˙r hinum flokknum eru almennt mun ßkjˇsanlegri frß umhverfislegu sjˇnarmi­i, ■ˇ a­ uppruninn sÚ vissulega misjafn. Ůar er algengasta hrßefni­ vŠntanlega stearÝn, sem er blanda af stearÝnsřru og palmitÝnsřru. Einnig er sojavax nota­ Ý einhverjum mŠli, svo og břfluguvax, jß og jafnvel tˇlg e­a eitthva­ enn anna­.

Allur kertabruni getur haft einhver neikvŠ­ ßhrif ß umhverfi og heilsu. A­ olÝutengdu atri­unum frßt÷ldum (sjß framar), er ■ar einkum um a­ rŠ­a ßhrif ß inniumhverfi­, annars vegar vegna sˇtmengunar og hins vegar vegna aukaefna sem oft er a­ finna Ý kertum, einkum ilmefna og litarefna. Ilmefnin eru t.d. undantekningarlÝti­ m÷gulegir ofnŠmisvaldar.

Svanen jul═ lok sÝ­asta ßrs sam■ykkti NorrŠna umhverfismerkisnefndin (NMN) vi­mi­unarreglur fyrir Svansmerkingu ß kertum. Ůa­ ■ř­ir a­ norrŠnir kertaframlei­endur geta sˇtt um a­ fß framlei­sluv÷rur sÝnar votta­ar me­ NorrŠna svaninum. Til ■ess a­ eiga m÷guleika ß vottun ■urfa a.m.k. 90% hrßefnanna Ý kertin a­ vera endurnřjanleg, sem ■ř­ir m.a. a­ kerti ˙r parafÝni geta ekki fengi­ vottun. Ilmefni eru ekki leyf­ Ý Svansmerktum kertum, ■ar sem ■au geta veri­ ofnŠmisvaldandi. Ůß eru ger­ar kr÷fur um hßmarks sˇtmengun. Svonefnd teljˇs (oftast nefnd sprittkerti) geta fengi­ vottun ef ■au uppfylla umrŠdd skilyr­i, en ■ˇ ■vÝ a­eins a­ ■au sÚu seld ßn hulsturs. Ůannig getur teljˇs Ý ßlbakka ekki fengi­ Svaninn. ┴Štla­ hefur veri­ a­ ef allir sŠnskir neytendur myndu nota Svansmerkt kerti Ý sta­ ■eirra sem ■eir nota n˙, myndi losun koltvÝsřrings minnka jafnmiki­ og ef 15.000 einkabÝlar vŠru teknir ˙r notkun!

Ůa­ sem af er hefur a­eins einn kertaframlei­andi fengi­ vottun Svansins, ■.e. Delsbo Ý SvÝ■jˇ­. Delsbo-kerti eru ekki fßanleg ß ═slandi eftir ■vÝ sem Úg best veit. Engu a­ sÝ­ur eiga Ýslenskir kertakaupendur řmissra gˇ­a kosta v÷l, eins og raki­ ver­ur hÚr ß eftir:

Besti kosturinn fyrir me­vita­a kertakaupendur er vŠntanlega a­ kaupa endurunnin kerti, t.d. frß Sˇlheimum Ý GrÝmsnesi e­a Plasti­junni Bjargi-I­julundi ß Akureyri. Břst reyndar vi­ a­ fleiri innlendir a­ilar fßist vi­ kertaframlei­slu ˙r kertaafg÷ngum. Einhverjir framlei­a lÝka tˇlgarkerti. Ůannig er hŠgt a­ fß ˙tikerti ˙r tˇlg, bŠ­i frß Bjarteyjarsandi Ý Hvalfir­i og Stˇruv÷llum Ý Bßr­ardal, svo eitthva­ sÚ nefnt.

Flest kerti Ý Ýslenskum verslunum eru sjßlfsagt ˙r parafÝni, „olÝukerti“ sem sagt. Reyndar er sjaldnast hŠgt a­ frŠ­ast neitt um uppruna og hrßefni ß kertaumb˙­um. MÚr er ■ˇ kunnugt um tvŠr gˇ­ar undantekningar frß parafÝnreglunni. Annars vegar veit Úg a­áhjß Ditto eru framleidd og seld kerti ˙r sojavaxi. Svo komst Úg lÝkaáa­ ■vÝ um daginn, a­ Ý R˙mfatalagernum getur ma­ur hvort sem er keypt teljˇs ˙r parafÝni e­a stearÝni. Og ■au eru meira a­ segja greinilega merkt og a­greind! Ůß velur ma­ur nßtt˙rulega stearÝni­.á

TeljˇsFyrst Úg minnist aftur ß teljˇsin, ■ß er au­vita­ mikilvŠgt a­ koma ßlb÷kkunum undan ■eimáÝ endurvinnslu. Ůa­ ■arf nefnilega 19 sinnum meiri orku til a­ framlei­a eitthva­ ˙r nřju ßli en ˙r endurunni ßli, auk ■ess sem grÝ­arlegt magn efna fer til spillis vi­ frumvinnsluna. Og endurunna ßli­ er alveg jafn gott. Mßlma er nefnilega hŠgt a­ endurvinna ˇendanlega oft ßn ■ess a­ gŠ­in rřrni! Annars eru teljˇsin reyndar břsna gˇ­ur valkostur, mi­a­ vi­ ÷nnur kerti. SamkvŠmt upplřsingum ß heimasÝ­u Gr°nn Hverdag Ý Noregi brenna ■au nefnilega hŠgar en ÷nnur kerti. DŠmiger­ kerti Ý stj÷kum brenna hra­ast, lÝklega um tv÷lfalt hra­ar en kubbakerti. Samt brenna kubbakertin tv÷falt hra­ar en teljˇsin.

Til a­ fara ˙t Ý a­eins meiri smßatri­i, ■ß skiptir kveikurinn Ý kertunum lÝka mßli ■egar rřnt er Ý umhverfisvŠnleika ■eirra. Yfirleitt er kveikurinn ˙r bˇmull og erfitt a­ gefa einhverja forskrift a­ ■vÝ hva­a kveikir sÚu bestir. A­alatri­i­ er au­vita­ a­ kveikurinn gefi e­lilegan loga og sem minnst sˇt. ┴­ur fyrr voru stundum nota­ir mßlm■rŠ­ir Ý kveiki til a­ halda ■eim stÝfum. Held og vona a­ slÝkt sÚ nokkurn veginn ˙r s÷gunni, ■vÝ a­ mßlm■rŠ­irnir auka vŠntanlegaáhin neikvŠ­u ßhrif ■essara fallegu ljˇsa ßáumhverfi og heilsu.

LŠt hÚr sta­ar numi­. En allar skynsamlegar ßbendingar um visthŠf kerti eru vel ■egnar! Smile


┌t a­ hlaupa - Ý g÷mlum skˇm

Brß mÚr Ý g÷mlu Laugavegsskˇna Ý kv÷ld af ■vÝ a­ Úg Štla­i a­ hlaupa ke­julaus Ý hßlkunni, og ■essir g÷mlu skˇr hafa svo ˇtr˙lega gott grip. Gafst samt fljˇtlega upp ß a­ fˇta mig og enda­i me­ ■vÝ a­ hlaupa 39 hringi ni­ri ß Ý■rˇttavelli og svo heim aftur.

╔g jßta ■a­ hÚr og n˙ a­ Úg ß 4 p÷r af hlaupaskˇm, sem enn eru Ý notkun, enda sag­i st˙lka sem afgreiddi mig Ý skˇb˙­ Ý fyrra, a­ Úg vŠri eins og versta kona, hva­ sem ■a­ ■ř­ir n˙ annars. Ůrßtt fyrir ■etta mikla skˇsafn tel Úg mig ekki vera neitt sj˙klega veikan fyrir hlaupaskˇm. Almennt er nefnilega tali­ a­ svolei­is skˇr endist ekki me­ gˇ­u mˇti Ý meira en 600-800 km. Ůß fari dempunin Ý sˇlunum a­ gefa sig, ■ˇ a­ ˙tliti­ gefi fßtt til kynna. Ůrj˙ af ■essum fjˇrum skˇp÷rum mÝnum eru komin yfir 800 km marki­. En mÚr finnst svo sem Ý lagi a­ nota ■ß ßfram me­an Úg finn hvergi til. Vil nßtt˙rulega nřta ■ß sem best - af einskŠrri nÝsku og me­ tilliti til umhverfissjˇnarmi­a.

Ůa­ kann a­ hljˇma undarlega fyrir ■ß sem ekki eru hlaupan÷rdar, a­ menn skrßi Švis÷gur skˇnna sinna. En ■etta er sko ekkert minna mikilvŠgt en a­ vita hva­ bÝllinn manns er miki­ keyr­ur. ╔g Štla a­ hlÝfa lesendum vi­ stŠrstum hluta ■ess frˇ­leiks sem Úg bř yfir um eigin skˇ, en tel ■ˇ nau­synlegt a­ nefna, a­ g÷mlu Laugavegsskˇrnir sem Úg hljˇp ß Ý kv÷ld eru skrß­ir me­ 988 km, ■aráß me­al r˙man hring Ý kringum Mřvatn, hßlfan Laugaveg (frß Landmannalaugum a­ BlßfjallakvÝsl), Sˇpandaskar­, Rau­sk÷r­, Hˇlsskar­ og fjˇrar smalamennskur ß Str÷ndum. NŠst ■egar Úg nota ■ß fara ■eir kannski Ý ■˙sundi­. Ătli ma­ur slßi ekki upp veislu? Ůa­ hefur n˙ oft veri­ gert af minna tilefni.
LoL


Ífundsvert ˙tsřni

┴ ßrunum 2001-2006ávann Úg t÷luvert fyrir NorrŠnu rß­herranefndina. ═ ■vÝ starfi kynntist Úg m÷rgu gˇ­u fˇlki og ßtti Ý miklum og tÝ­um t÷lvupˇstsamskiptum vi­ fulltr˙a umhverfisrß­uneyta og umhverfisstofnana hinna Nor­urlandanna. Heimsˇtti lÝka flest ■essara rß­uneyta og stofnana einhvern tÝmann ß tÝmabilinu.

┴ ■essum ßrum tˇk Úg einu sinni mynd af Hafnarfjallinu eins og ■a­ blasti vi­ ˙r skrifbor­sstˇlnum mÝnum, ■ar sem Úg sat l÷ngum og skrifa­i t÷lvupˇsta til ■essa norrŠnu samstarfsfˇlks.áSÝ­an leyf­i Úg ■essariámynd gjarnan a­ fljˇta me­ t÷lvupˇstsendingunum, bara til a­ gefa ÷rlitla innsřn Ý borgfirskan veruleika. Ůetta framkalla­i jßkvŠ­ vi­br÷g­ margra, og Úg var jafnvel kalla­ur inn ß skrifstofur Ý mi­borg Stokkhˇlms og vÝ­ar til a­ bera saman ˙tsřni­. Eiginlega voru vi­br÷g­in blanda af a­dßun og ÷fund. Haft var ß or­i a­ sß sem gŠti horft ß Hafnarfjall ˙t um gluggann ■yrfti ekki a­ kvarta. Ůa­ vŠri n˙ munur e­a porti­ fyrir utan gluggann hjß vi­komandi.

╔g held a­ ═slendingar ■urfi ekkert a­ hŠtta a­ vera hamingjusamasta ■jˇ­ Ý heimi, ■rßtt fyrir efnahagslegt skammdegi. Ůjˇ­ sem břr Ý ■essari ˇvenjulegu nßlŠg­ vi­ eigin uppruna, hlřtur a­ vera gl÷­ og heilbrig­ ■jˇ­. Vissulega lifum vi­ ekki af fegur­inni einni, en ■arna er samt grunnurinn sem h˙s okkar stendur ß. Fßir eru jafnheppnir. Spyrji­ bara hina ef ■i­ tr˙i­ mÚr ekki.

Svona leit Hafnarfjalli­ annars ˙t sÝ­degis Ý dag, sÚ­ ˙r glugganum ß skrifstofunni minni. Vissulega er ■a­ grßtt eins og ßrstÝminn gefur tilefni til, en samt ■arf ma­ur ekki a­ horfa lengi til a­ hrÝfast, kannski bara 10 sek˙ndur - og svo er hŠgt a­áhalda ßfram a­ vinna sig ˙t ˙r vandanum. Er ■a­ ekki lÝka sem mÚr sřnist, a­ yfir fjallinu sÚ vonarbirta?

Hafnarfjalli­ 4. des. 2008


A­ slasast e­a mei­ast

L÷gregluma­urinn sem sagt er frß Ý frÚttinni slasa­ist ekki. Ůa­ var hins vegar rß­ist ß hann, og vi­ ■a­ meiddist hann e­a sŠr­ist. Til a­ slasast ■arf ma­ur a­ lenda Ý slysi. ┴rßs er ekki slys, nema h˙n hafi e.t.v. veri­ ger­ af slysni, sem vir­ist ekki eiga vi­ Ý ■essu tilviki.

Ůetta er sem sagt mßlfarsn÷ldursblogg. NŠst Štla Úg a­ n÷ldra ˙t af rangri notkun or­ins vatnaskil. (E­a var Úg kannski b˙inn a­ ■vÝ)?


mbl.is Rß­ist ß l÷greglumann
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

Getum or­i­ fyrst upp˙r!

Miki­ er Úg sammßla honum Klßusi! Eins og Úg hef ß­ur sagt, erum vi­ st÷dd Ý fljˇti sem vi­ ■urfum a­ komast yfir fyrr en sÝ­ar. SÝst vil Úg gera lÝti­ ˙r ■eirri vanlÝ­an sem fylgir ■vÝ a­ sullast Ý k÷ldu fljˇti. En ef ÷ll hugsunin snřst um fljˇti­, munum vi­ a­ ÷llum lÝkindum drukkna!

Mitt Ý vanlÝ­an okkar ■urfum vi­ a­ hafa hugfast, a­ a­rar ■jˇ­ir ■urfa lÝka a­ ÷sla yfir ■etta sama fljˇt. Kannski var okkur hrint ˙tÝ ß undan hinum, en hversu lei­inlegt sem ■a­ n˙ er, ■ßáfylgir ■vÝáum lei­átŠkifŠri­átil a­ ver­a lÝka fyrst upp ˙r, upp ß fljˇtsbakka framtÝ­arinnar!

Okkar er vali­! Viljum vi­ sˇa hugsunum okkar Ý bleytuna og kuldann, e­a Štlum vi­ a­ lßta hug okkar og vilja vÝsa okkur lei­ina yfir fljˇti­? Vi­ getum or­i­ fyrst upp˙r!


mbl.is ═slendingar einblÝna ß vandann
Tilkynna um ˇvi­eigandi tengingu vi­ frÚtt

ź Fyrri sÝ­a

Höfundur

Stefán Gíslason
Stefán Gíslason
Umhverfisstjórnunar-fræðingur í Borgarnesi
Jan. 2020
S M Ů M F F L
      1 2 3 4
5 6 7 8 9 10 11
12 13 14 15 16 17 18
19 20 21 22 23 24 25
26 27 28 29 30 31  

Innskrßning

Ath. Vinsamlegast kveiki­ ß Javascript til a­ hefja innskrßningu.

Haf­u samband